Γράφει η Δήμητρα Κογκίδου*
Η έννοια της ‘’κουλτούρας του βιασμού’’
Η έννοια της ‘’κουλτούρας του βιασμού’’ –ως εργαλείο για την ανάλυση και ερμηνεία της σεξουαλικής βίας ενάντια στις γυναίκες –προέρχεται από το φεμινιστικό κίνημα της δεκαετίας του 70. Ήταν τότε που ο βιασμός θεωρήθηκε ως μια πράξη βίας που σχετίζεται με την εξουσία που δίνει η πατριαρχία, ως μια προσπάθεια επιβολής που έχει άμεση σχέση με την ανισότητα των φύλων και όχι κυρίως με το σεξ και την ‘’ενστικτώδη σεξουαλική ορμή των ανδρών’’.
Περνώντας στο σήμερα, η ‘’κουλτούρα του βιασμού’’ είναι μια πραγματικότητα και περιλαμβάνει όλες τιςπολιτισμικές πρακτικές που αποδέχονται, αιτιολογούν, υποστηρίζουν –με άμεσο ή έμμεσο τρόπο-, ή/και ανέχονται τη σεξουαλική βία. Πρόκειται για μια αναφορά στον τρόπο που σκεφτόμαστε συλλογικά για το βιασμό. Είναι λάθος να επικεντρωνόμαστε μόνον στα άτομα που διαπράττουν βιασμό και να παραβλέπουμε την επίδραση της κοινωνίας που ενισχύει ή ανέχεται τέτοιες σεξιστικές πρακτικές.
Η κουλτούρα του βιασμού είναι ρευστή και μεταβάλλεται κοινωνικά μέσα στο χρόνο και στον τόπο καθώς επηρεάζεται από τις αλλαγές των έμφυλων ρόλων και των κανόνων της ετεροκανονικότητας. Είναι ένα θέμα που αφορά όλες και όλους ανεξάρτητα από τον αυτοπροσδιορισμό της ταυτότητας φύλου –δηλαδή δεν αφορά μόνον τους ετεροκανονικούς άνδρες και γυναίκες – και είναι επιζήμια πρωτίστως για τις γυναίκες, αλλά και για τους άνδρες και τα παιδιά.
Παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει συμφωνία για το πως ακριβώς ορίζεται η κουλτούρα του βιασμού, θα λέγαμε ότι είναι ένα περιβάλλον στο οποίο η σεξουαλική βία είναι διάχυτη και κανονικοποιημένη με βάση τις κυρίαρχες κοινωνικές αντιλήψεις για το φύλο και τη σεξουαλικότητα. Συμπεριφορές που συνήθως συνδέονται με την κουλτούρα βιασμού είναι οι εμπεδωμένες με βάση τα έμφυλα στερεότυπα εσφαλμένες αντιλήψεις για την ‘’ευθύνη’’ των θυμάτων, η σεξουαλική αντικειμενοποίηση, η υποτίμηση/παράβλεψη/ της έμφυλης βίας, η άρνηση της ευρείας διάδοσής της και η μη αναγνώριση των επιπτώσεων των διαφόρων μορφών της. Η κουλτούρα του βιασμού είναι συνυφασμένη με τη διαπόμπευση του θύματος ως πόρνης (slut shaming) στο βαθμό που θα πρέπει να ντρέπεται και να αισθάνεται ένοχη για συγκεκριμένες σεξουαλικές συμπεριφορές που υπερβαίνουν τα έμφυλα στερεότυπα. Αντί η βία να στιγματίζει τους θύτες, καταλογίζονται ευθύνες στα ‘’θύματα’’ –επιβιώσασες της έμφυλης βίας.
Η κουλτούρα του βιασμού χρησιμοποιείται, επίσης, για να περιγράψει και να ερμηνεύσει συγκεκριμένες συμπεριφορές σε κοινωνικές ομάδες, όπως οι βιασμοί στις φυλακές, σε περιοχές με εμπόλεμες συγκρούσεις κ.ά. Σύμφωνα με τα ερευνητικά δεδομένα, η κουλτούρα του βιασμού συσχετίζεται και με άλλους κοινωνικούς παράγοντες και συμπεριφορές. Για παράδειγμα, οι σχετικοί μύθοι με το βιασμό, η επίρριψη ευθυνών στα θύματα και η αντιμετώπιση του φαινομένου της έμφυλης βίας με συγκατάβαση, αδιαφορία ή σκωπτικότητα συσχετίζεται θετικά με το ρατσισμό, το σεξισμό, την ομοφοβία, τις διακρίσεις λόγω ηλικίας και κοινωνικής τάξης, τη μη ανεκτικότητα σε θέματα θρησκείας και άλλες μορφές διακρίσεων.
Η κουλτούρα του βιασμού εκδηλώνεται μέσω της αποδοχής των βιασμών ως ένα καθημερινό φαινόμενο και ένα ακόμη προνόμιο των ανδρών. Μπορεί να επιδεινωθεί όταν οι καταγγελίες σεξουαλικής βίας αντιμετωπίζονται με συγκατάβαση, αδιαφορία, απάθεια ή και σκωπτικότητα από την αστυνομία, τα ΜΜΕ, τη γειτονιά, το εργασιακό περιβάλλον, όταν τα θύματα αντιμετωπίζονται σαν να δικάζονται γι’ αυτό που τους συνέβη και αναγκάζονται να ξαναζούν τη βία ενώπιον ακροατηρίου για να αποδείξουν ότι δεν είναι η ευθύνη δική τους, όταν οι ποινές που επιβάλλονται δεν αντικατοπτρίζουν τη σοβαρότητα των πράξεων, όταν υπάρχει απροθυμία της πολιτείας να εναντιωθεί και να υπερβεί τις νόρμες της πατριαρχίας, κυριαρχεί ο φόβος στιγματισμού των θυμάτων και των οικογενειών τους κ.ά. Επίσης, συχνά συνδέουν την κουλτούρα του βιασμού με το μη συναινετικό σεξ σε μια πατριαρχική κοινωνία όπου ο μισογυνισμός και η ανισότητα των φύλων που αναπαράγεται από γενιά σε γενιά έχει ως αποτέλεσμα την εκτεταμένη κοινωνική και θεσμική αποδοχή του βιασμού.
Η κουλτούρα του βιασμού διαιωνίζει ορισμένους μύθους για το βιασμό που αναπαράγουν έμφυλα στερεότυπα για τη σεξουαλική συμπεριφορά, όπως ο βιασμός στο πλαίσιο του γάμου που για τη ελληνική έννομη τάξη δεν υφίστατο καν μέχρι τη ψήφιση του νόμου 3500/2006 για την ενδοοικογενειακή βία.Μέχρι τότε θα λέγαμε ότι καλυπτόταν από το υποτιθέμενο «συζυγικό καθήκον» της γυναίκας να είναι ανά πάσα στιγμή σεξουαλικά διαθέσιμη για το σύζυγό της.
Παραδείγματα της κουλτούρας του βιασμού –σε ατομικό και θεσμικό επίπεδο
Εντοπίζουμε τη κουλτούρα του βιασμού:
- στο Λόγο, στο υποτιθέμενο χιούμορ για το βιασμό και γενικότερα στα σεξιστικά ανέκδοτα προωθούν την έλλειψη σεβασμού για τις γυναίκες
- στη σιωπηρή συναίνεση της κοινωνίας ή μέρους της σε ζητήματα έμφυλης βίας
- στη μετάθεση της ενοχής και της ευθύνης του βιασμού στα θύματα.
‘’Αυτή φταίει’’, ‘’Μήπως φλέρταρε;’’ ‘’Τον προκάλεσε;’’ ‘’Τι φορούσε;’’ ‘’Πόσο κοντή ήταν η φούστα;’’ ‘’Γιατί είχε πιεί;’’ ‘’Τι είδους άνθρωπος ήταν;’’ ‘’Τι δουλειά έκανε‘’ ‘’Τα ήθελε…’’
- στην απόδοση της ευθύνης για την αποτροπή του βιασμού στα εν δυνάμει ‘’θύματα’’.
Η γυναίκα / το κορίτσι είναι που πρέπει να προσέχει, να δρα προληπτικά για να αποφύγει το βιασμό, όχι ο άνδρας /αγόρι να μη βιάζει. ‘’Π.χ. γονείς κατηγορούν τα κορίτσια γιατί ανέβασαν κάποιες φωτογραφίες που προκάλεσαν τους γιούς τους αντί να μιλάνε με τους γιούς τους σχετικά με την έκφραση της σεξουαλικότητάς τους και την αναγκαιότητα συναίνεσης’’
‘’Μη προκαλείς γενικά’’. ‘’Μη κυκλοφορείς μόνη σου το βράδυ’’, ‘’Μη περπατάς στα σκοτεινά’’. Η διαρκής απειλή του βιασμού αφαιρεί
